روزی سیاست علم مدن و تدبیر امور خوانده می شد و امروزه چند گام جلوتر تصمیم گیری مبتنی بر شناخت و اطلاعات استراتژیک در کشورداری و حاکمیت نقش اساسی را دارد. با این وجود جامعه ما بنابر برخی رفتارها و عملکردها دچار نقیصه ای شده است که به جای درایت و همه جانبه نگری برای سیاست سازی گرفتار یکجانبه گرایی و افتادن در ورطه سیاست بازی شده است که در نوع خود بسیار مخرب و تهدید کننده است. این در حالی است که جامعه جهانی برای نیل به اهداف خود و بازدارندگی برخی کارویژه های ملی ما با یکدیگر هم افزایی دارند اما در داخل به جای وفاق و همگرایی، سیاستمداران و قاطبه افراد دچار بدگمانی و سوءظن نسبت به هم شده، بیم افتراق و انشقاق می رود.
با توجه به شرایط موجود جامعه از منظر نگاه آسیب شناسانه و آگاهی بخشی در ادامه به مسایلی اشاره می کنم که شاید در نگاه اول برخی نسبت به آن موضع بگیرند، اما مسایل مطرح شده فارغ از نگاه مصلحتی و محافظه کارانه سعی می کند به جای کتمان کردن حقایق در خصوص مسایل سیاسی - اجتماعی موجود طرح مساله کرده تا در گذر به وضع مطلوب مفید افتد.
باید اذعان کرد که تحت تاثیر برخی مسایل و رویدادهای داخلی و حتی خارجی و نیز متاثر از نوع روش برخورد و زیست اجتماعی مسبوق و حاضر ما ایرانیان سیاست ورزان ما در تعاملات درون گروهی و درون حاکمیتی دچار سیاسی کاری و فعالیت سیاسی عنان گسیخته شده اند و هر آن تحت تاثیر ناملایمات، فشارها، مقطعی اندیشی و ... دست به اعمال به اصطلاح مصلحت اندیشانه می زنند و یا غیر آن مرعوب و تخریب می شوند. این وضعیت مبین آشفتگی و بر هم ریختن نظم درون حاکمیتی به لحاظ افتراق اندیشه ها، تک روی و مصلحت اندیشی باندها و دسته هاست که نه از تفکر مدیریتی و راهبردی مشخص و تعریف شده پیروی می کند و نه از الگو و روش فعالیت حزبی و کارکرد سیاسی مدونی حکایت دارد.
امروز اگر نزاع میان وکیل با وکیل، وزیر و دولت با مجلس و مجلس با دولت، شخصیت ها با یکدیگر و به تبع آن افراد جامعه با هم هستیم بیانگر آن است که قدرت تحمل اندیشه مخالف را نداریم، یکدیگر را بر نمی تابیم، ایجاد محدودیت و کم فروغ بودن فعالیت تشکیلاتی منسجم و دارای چشم انداز، که در سایه اطمینان و امنیت مشارکت در امور حاکمیتی و دیده بانی اقدامات دولتی و نقادی آنها حاصل می شود و متاسفانه این امنیت و اطمینان فعالیت تشکیلاتی در هاله تردید و ابهام است، به نوبه خود سبب شده است در مجموع تفکر بلند مدت نداشته باشیم و از همه مهم تر اعتماد به یکدیگر سلب شود. نه مردم به مسئولان آنطور که باید اعتماد دارند و نه مسئولان به هم بنابراین ادامه این روند تبعات سهمگینی را به دنبال خواهد داشت.
از سویی دیگر و متاثر از چنین حالتی بسیاری از رسانه های ما رسالت اصیل خود را به وادی فراموشی سپرده و ترجیع بند خود را موضع گیری، تدافع یا تهاجم قرار داده و برخی نیز تحت لوای صیانت از منافع ملی با بر هم زدن توازن قدرت از مشارکت نخبگان، متخصصان و اندیشمندان و عامه فعال جامعه از یک سو در روشنگری، نقد و تضارب آرا و از سوی دیگر در ارایه طریق و همراهی و همکاری با حاکمیت واهمه دارند. بنابر اصل پنجاه و ششم قانون اساسی که مبین نقش مردم در ترسیم سرنوشت خود است، تصریح شده است که مردم در حاکمیت نقش دارند و البته بر مبنای آن حاکمیت مردم در طول حاکمیت الهی است و نمی توان آن را نفی کرد و یا از اهمیت آن کاست که کار ناصوابی است. همچنین در اصل ششم قانون اساسی بر اتکا به آرای عمومی تاکید شده است. اگر به واقع اعتقاد به این هست که مردم در حاکمیت نقش دارند نمی توان نسبت به اینکه دانستن حق آنان است بی تفاوت بود. در چنین حالتی انتظار این است که رسانه ها همه جانبه نگر باشند. با توجه به ذات رسانه که اجتناب ناپذیر است اما شرایط حرفه ای اقتضا می کند به نفع مردمسالاری و اطلاع رسانی شفاف و برقراری فضای مسالمت آمیز در جامعه رسانه های ما صرفا تریبون یک دسته یا یک جریان نباشند در این صورت آنچه در حقیقت امر مغفول می افتد، مصالح و امنیت ملی است. انتظار این است در فضای فعالیت حرفه ای که بستر و فلسفه فعالیت رسانه ای را شکل می دهد، رسانه های ما هم مطابق اصول و روش علمی و اخلاقی ضمن آنکه در تلاش برای نقد مسایل بنابر اهداف ارزشی، حزبی و سیاسی خود هستند - و اصولا با رویکرد به تحکیم مبانی نظام صورت می گیرد - از جبهه گیری و تخریب دوری کنند.
متاسفانه متاثر از شرایط رسانه ای حاکم ذائقه مخاطب چنان تحریک می شود تا اطلاعات شفاف را فارغ از گیر و دار نگرش های مرسوم از مجاری و رسانه های بیگانه که در ازای فعالیت و خبر رسانی حرفه ای به آن اطمینان می یابد، تامین کند. ما نمی توانیم و نباید منکر فعالیت سایر رسانه ها در جامعه جهانی اطلاعات شویم که به نوع خود هر مجرای ارتباطی می کوشد مخاطب خود را حفظ کرده و گسترش دهد، غرض اعتلا و ارتقای فعالیت رسانه ای داخل کشور است تا بتواند در استغنای مخاطب و پاسخگویی به نیاز هایش یاری رسان باشد. با کمرنگ بودن فعالیت منسجم و علمی رسانه ای داخلی، رسانه های خارجی و عمدتا فارسی زبان با شناخت و اطلاع از وضع موجود از این فرصت نهایت استفاده را برده، بساط خود را برای تامین نیاز مخاطب جویای خبر پهن می سازند. اینان با درک به موقع نیاز مخاطب فعالیت خود را بسط و گسترش داده و در شرایطی که هر روزه به جای فروکش کردن اختلافات بر شعله ور شدن آن افزوده می شود، خوراک بیشتری برایشان فراهم شده، اقدام به توسعه شبکه ها و رسانه های خود می کنند. علی رغم این شرایط ایجاد محدودیت برای رسانه ها این معضل را افزون تر کرده و موجب شده است فارغ از نقش و کارکرد اطلاع رسانی نگاه حاکمیت به تمامی فعالیت های رسانه ای نه از جنس فعالیت حرفه ای بلکه به مثابه تحرک سیاسی نگریسته شود و به تبع آن رفتارهای تهاجمی و سلبی به وجود آید.
جامعه ما سیاست زده شده است و مردم ما به جای تلاش برای پیشرفت و ترقی خود و جامعه سرگرم مباحث سیاسی و وقت گذرانی های گاه و بیگاه شده اند که چیزی جز کدورت، بد اندیشی و ... از آن حاصل نمی شود. همانقدر که بی تفاوتی در موضوعات سیاسی در جامعه امری مذموم است، سیاست زدگی در حد معمول به تفنن می ماند و در حد بالای خود به افراط و تحجر می رسد. تمثیل قابل بیان برای آن حرکت در خاموشی است. این وضعیت فرد را از تعادل خارج می کند و چه بسا به بی تفاوتی و حتی مقابله با ارزش های سابق خود بکشاند. محصول همه گیر شدن ناموزون در این مقوله این است که جمع های نا آگاه نا آگاه تر شده و توده های اسیر مشکلات و گرفتاری ها با لقلقه زبان کردن حرکات سیاسی مسئولان مشغول تسکین خود می شوند و مطمئنا چیزی تغییر نمی کند. در این جماعت های توده وار آنچه در پس ذهن مخاطب است باید همان تایید شود، در این چنین جمع هایی تاثیر گذاری و کار تبلیغی اثر چندانی ندارد زیرا که شنونده منتظر است بشنود آیا گوینده حرف او را تایید می کند یا نه، اگر نه بی خیال می شود و یا تظاهر به پذیرش می کند و یا کار به مجادله می کشد. این خاصیت جماعت توده است، انتظاری جز این نیست.
وقتی جامعه دچار عارضه سرگرمی سیاسی شد، آن وقت بازار شایعه پراکنان، رسانه های مغرض و زمینه جولان فرصت طلبان فراهم می شود. جماعت اسیر مادیات، گرفتار درونیات و منیات چه و حقیقت یابی و اندیشه ورزی کجا؟ آن وقت هر شب منتظر است تا ببیند "بی بی سی" یا "وی او ای" چه می گوید و "... اصلا گور پدر سیاست، سرگرمی دیگه چی سراغ داری بزن فارسی وان" تا شکم روح را از هر چه تا به امروز ندیده و یا نکرده و یا کمتر برایش فراهم بوده پر کند و این سیر به اینجا اکتفا نمی شود، چنین افرادی به تدریج بی تفاوت، هیچ انگار و بی هویت می شوند. اصولا نفوذ بر کسانی که سوار بر مرکب شهوتند کار سختی به نظر نمی رسد.
سرگرمی سیاسی فرقی با دیگر سرگرمی ها ندارد و یا حداقل آستانه بزه ها، هتک حرمت ها، بی حیثیت کردن ها، توهین ها و افتراهاست. آن وقت که بصیرت و اندیشه در بین نباشد سیاست آنقدر به حضیض نفس رخنه می کند که به کرامت فرد و دیگران چوب تاراج می زند.
فرق "سیاسی شدن" با سرگرمی سیاسی
رهبر معظم انقلاب اخیرا در فرمایشات خود بر "سیاسی شدن مردم" تاکید فرموده اند و این موضوع نکته ای مهم و کلیدی برای حرکت امن کشتی انقلاب و رسیدن به ساحل سلامت است. سیاسی شدن مردم به حضور آگاهانه، بیداری و هوشیاری ملت کمک می کند و بسیاری از کشورهای قدرتمند جهانی برخلاف انقلاب اسلامی، نیازی به سیاسی شدن عموم مردم نمی بینند و آنچه برای آنان مهم است، تحقق شعار دموکراسی است که البته تامین رفاه عمومی و نیازهای جامعه برای تحریک نشدن مردم نسبت به حکومت ملاک نظر است. با این اوصاف جا دارد به نکته مهمی در این خصوص اشاره شود و آن تفاوت میان سیاسی شدن و تبدیل شدن سیاست به سرگرمی است .
اگر می خواهیم مردم ما سیاسی شوند، لازمه اش این است که به آنان آگاهی و بصیرت بدهیم. خوراک سیاسی شدن، دانش و اندیشه است اگر مسئولان و شخصیت های سیاسی و اجرایی ما و نیز رسانه ها و روشنفکران جامعه ما کوچکترین خبط و خطایی مرتکب شوند بدنه جامعه را دچار ضعف و انحطاط می کنند.
سیاسی شدن مردم با سرگرمی سیاسی از این جهت متفاوت است که دومی نشات گرفته از فاصله و افتراق میان قدرتمندان با سطوح جامعه است. توده به هنگام سخن گفتن از سیاست، هنگامی که دچار فقر و تنگدستی است و یا در تامین نیاز و رفاه زندگی اش عاجز است سعی می کند مزه ای از شیرینی قدرت را زیر زبانش احساس کند و تمام ناکامی های فروخفته اش را در لحظه ای به فراموشی بسپارد و این اصلا علامت خوبی از جامعه سالم نیست.
اگر اصل بر این باشد که شناخت مردم بالا برود و بصیرت و درک پیدا بکنند نیازمند کار مداوم، برنامه ریزی شده و پیوسته هستیم تا افراد جامعه مانند یک جوانه رشد کنند، تنومند شوند و بار بدهند. این یک نگاه آرمانی است که اهتمام تمامی ارکان نظام را می طلبد تا روح بیداری و حقیقت جویی را در جامعه بدمند. برای تحقق این موضوع نیازمند تدبیر و طراحی فکر و ایده، اتخاذ تصمیم های سنجیده و اقدامات اصولی هستیم.
سیاسی شدن جامعه هنگامی اتفاق می افتد که مردم در مسایل جامعه مشارکت اثربخش داشته باشند و رسانه ها تافته جدابافته و تریبون عده ای متنفذ و به اصطلاح منورالفکر نباشند. رسانه اگر از مردم جدا باشد و دغدغه مردم را مطرح نکند و بدتر اگر تنها بر تقویت نوع نگاه رایج و افزایش دامنه جنبه های منفی و ادامه حرکت در مسیر نیل به مطالبات و بخشی نگری (به دور از نگاه همه جانبه و به صورت تک بعدی) به نفع تحقق اهداف رسانه ای خاص و صرفا به منظور جذب حداکثری مخاطب اصرار بورزد، به جای تزریق روح امید، آگاهی و نشاط در جامعه دچار قشری گرایی می شود. رسانه ای موفق، پایدار و کارآمد است که در عین حال که زبان گویا و چشم بینای جامعه خود است عنصر آگاهی بخشی را از نقش اطلاع رسانی صرف تفکیک و برجسته کند. مردم ما باید آگاه باشند و بیندیشند، نباید آنان مستمسک و اسباب دست قدرتمندان قرار گیرند که تنها در وقت نیاز و صرفا در موقع رای و انتخاب به آنها رجوع شود. افتخار مردمسالاری دینی این است که به عارضه ای که دموکراسی غربی دچار است، مبتلا نیست و آن این است که در دموکراسی رایج غرب دخالت اراده مردم در ترسیم حاکمیت به حدی است که برای جلب آن لازم است به خواسته های نفسانی آنان پاسخ داده شود. مردمسالاری دینی یعنی نقش آفرینی اقشار جامعه در حاکمیت ملی با این ویژگی که مردم همیشه محترمند و در عین حفظ کرامت والای انسانی باید علاوه بر رفع نیاز حیاتی و معیشتی آنان برای حفظ سلامت جامعه به بیداری، شناخت و آگاهیشان هم توجه کرد.
امروز وضع حاکمیتی و فعالیت های سیاسی ما دچار تنش بی جهت شده است. بی جهت از این بابت که وقتی آرمان و میثاق انقلاب اسلامی مشخص است نباید مطامع سیاسی، غرض ورزی و رفتارهای سلبی و کشمکش های فردی، حزبی و درون گروهی بروز کند. اگر به حقانیت نظام اعتقاد هست و از سر نفسانیت و منیت ها، حرف ها و اعمال ما صورت نمی گیرد پس باید بر وحدت جمعی در عین تکثر آرا پایبند باشیم و با سیاست سازی به جای سیاسی کاری و سیاسی بازی جامعه را هم از مبتلا شدن به سرگرمی های سیاسی نجات دهیم و کمتر اسباب این سرگرمی ها را برای رسانه های بیگانه فراهم کنیم.
نقد درون گفتمانی به جای تخریب و تخطئه
شناخت مبتنی بر آگاهی سیاسی حاصل نمی شود مگر اینکه فضای نقد درون گفتمانی در سایه تحمل مخالف و نقدپذیری، وحدت، مدارا و مسالمت ایجاد شود و اینها محقق نمی شود تا وقتی که ظرفیت مسئولان بالا برود. به تبع آن شاهد خواهیم بود که سعه صدر و تحمل مردم هم بالا خواهد رفت و پذیرش یکدیگر آسان خواهد شد.
برگزاری نشست های آزاد اندیشانه و جلسات بحث و جدل از جمله روش هایی است که به روییدن و بارور شدن اندیشه های نو کمک می کند. ما زمانی به این جلسات عادت داشتیم چون از دل این جلسات بود که بزرگان دین و علم به یافته های بسیار می رسیدند. امروز که صحبت از جدل می شود بی اختیار جبهه می گیریم. اگر فضا برای این نشست ها و کرسی های آزاد اندیشی فراهم شود با رعایت قواعد بازی و اصل منطق می توان انتظار معجزه آسایی از این محافل و جلسات داشت.
متاسفانه امروزه آزاد اندیشی و نقد درون گفتمانی تبدیل شده است به مدیحه سرایی و تملق گویی و تا کسی می نویسد یا سخنی می گوید تا درد این جامعه را نشان بدهد و راهی و روشی برای علاج آن بیابد بلافاصله علیه او می شورند. ما نباید تفکر خودی غیر خودی مارکس قرن نوزدهم و سرمایه داری قرن بیستم و بیست و یکم را در در جامعه خود ترویح دهیم. در جامعه ایرانی مسلمان و شیعه که اهل یک مکتب و وطن هستیم و حداقل یک علقه ملی و مذهبی را داریم از یک سو و بسیار وجوه اشتراکی که در انسانیت، اسلامیت و ایرانیت ما پیدا می شود از سوی دیگر تنها به صرف تضاد در اندیشه های فردی، گروهی و حزبی نباید میان یکدیگر مرزبندی ایجاد کنیم. این چه طرز تفکر جدایی طلبانه ای است که سراغ ما آمده است؟ چرا به جای همبستگی و اتحاد در مقابل هجمه های دشمنان به نفی متعلقات هم می پردازیم. ما مگر شعار نه غربی و نه شرقی سر نمی دهیم پس کجاست این حاکمیت گفتمان انقلاب اسلامی؟ آیا وقت آن نرسیده است که از کلیات به مرحله ای بالاتر رفته، شمولیت تفکر انقلاب اسلامی را در ابعاد ، حوزه ها و جوانب مختلف گسترش دهیم؟
از بس که ما متفرق و از هم جدا هستیم که در تولید آرا و اندیشه نه تنها گرد هم نمی آییم بلکه همدیگر را تهدید و تخطئه کرده و به سهولت به افراد برچسب بی دینی ، بی وطنی و عنصر خارجی بودن می چسبانیم تا از این میان به راحتی بتوان بی دینی و امثال آن را شرط کافی برای خروج از حاکمیت و حقوق مدنی افراد قلمداد کرد چرا که مرز خودی و غیر خودی در دین، وجود یا نبود اعتقادات (حق و باطل) است و در مناسبات درون حاکمیتی نباید از منظر تفکیک خودی و غیر خودی منجر به رویارویی شویم البته آنطور که دین در این خصوص مسامحه دارد بعضی برای نیل به مطامع جلوتر هم حرکت می کنند و بی درنگ بخشی از نیروهای انقلاب و حتی عموم مردم را با خط کش مصالح خود سنجیده و با کوچکترین نقد، اختلاف نظر و سلیقه دیگران را در صف غیر خودی قرار می دهند.
باید بتوان از نیروهای انقلاب به درستی حفاظت کرد و از ایجاد چند دستگی، اختلاف و نزاع اجتناب نمود و ضمن آن از نفوذ افراد خطرناک که در لباس دوست و خودی، خواسته (برنامه ریزی شده) و ناخواسته (از سر غفلت و کوته اندیشی) و با ابزار تملق ، ریا و سینه چاکی اهداف خود و اربابانشان را دنبال می کنند، جلوگیری به عمل آورد. این مصادیق نیازمند دقت نظر است و به جای اینکه تراز خودی و غیر خودی با ترازوی خواسته ها و منیت ها سنجیده شود، اصول و مبانی ملی و دینی ملاک قرار گیرد و اینگونه نشود که ارزش های فردی و شرعی افراد را زیر سئوال برد لذا در حد و اندازه هر کسی نیست که بخواهد راهی شود و جار بزند و خودی و غیر خودی تعیین کند.
اگر زمانی در حوزه های علمیه بحث و جدل ارزش داشت و از دل آن بود که مباحث و یافته های جدید شکل می گرفت اما امروزه انتظار از حوزه های علمیه به شدت بیشتر است. نباید تکلیف و فعالیت حوزه به جای اجتهاد پروری، تحقیق و تتبع، آسیب شناسی مسایل و تولید و تدوین اندیشه و مفهوم برای نظام در ابعاد مختلف و موضوعات جامعه، حاکمیت و کشورداری در آموزش صرف و ارایه یکسری مواد درسی محدود شود.
گفتمان سیاسی برای آنکه اندیشه ورزی و درک درست را رقم بزند و ما را از قید سیاسی کاری ها و سیاسی بازی های مرسوم برهاند و جامعه را همدل و یکدل کند نیازمند حضور تمام قد و فعالانه دانشگاه هم هست. اسف اینجاست که دانشگاه های ما به جای آنکه مبادی تفکر خلاقانه و تحقیق و پژوهش بوده و بازوی قدرت اجرایی و تصمیم سازان جامعه باشند در رخوت و خمودگی تنها فتح قله های تحصیلی و کسب رتبه های علمی را پیشه خود گرفته اند. این وضع باید تغییر کند ضمن آنکه شخصیت ها، نویسندگان و رسانه های ما و همه کسانی که به نوعی دست اندرکار امور می باشند و با افکار عمومی در ارتباط هستند با رعایت اخلاق و معیارهای حرفه ای بدون وابستگی و هضم شدن در جریانات مرسوم سیاسی با فرانگری و ملاک عمل قرار دادن مصالح و منافع ملی و بر مبنای گفتمان انقلاب اسلامی در بسط و گسترش آزاد اندیشی برای توسعه و پیشرفت جامعه اهتمام بورزند.
